نگاهي به سليقه گرايي در فرش دستباف ايراني و بررسي اثرات ناشي از آن




    مصطفي افتخاري
    
    
     در سالهـاي اخير بعضي از دست اندرکاران فرش دستباف ايران و حتي متــولي دولـتي آن که خود را مسلح به ابزار حاکميتي ميداند، عدم توجه به خواست و سليقه مشتري را از دلايل اصلي ناکامي در بازارهاي جهاني دانسته و در مقابل، پرداختن به آن از سوي رقبا را باعث شکوفـايي آنها قلمداد ميکــنند. تولـيد فـرش متناسب با سليقه مشــتري را رويـه اي کـارآمـد و نوشداروئـي مـؤثر براي جبـران از دست رفتــه ها فرض کرده، در اين راستـا اقداماتـي دست و پا شکسته انجـام داده و نتـايـج آن را تبليغ ميکنند(توليــد بزرگـترين فرش دستبـاف جهان در چند روستاي ايران).
    با نگاهي به عملکـرد برنامه اي، اجرايي و تبليغـاتي طرح کنندگان موضـوع توليـد فـرش دستبـاف ايراني بر مبنـاي سليقـه مشتـري، بـه نظـر مي رسـد آنان سکه توليـد فـرش متنـاسب با خواست و سـلايق مشتـريـان را يک رو فرض کـرده و حـاضـر به اعمـال هـر روشي براي دستيابي به آن هستند.
    آن روي سکه توليد فرش بر مبناي سليقه مشتـري که ظاهرا ً واضح تر است و متوليان فرش ايراني به آن تکيه کرده و به مذاقشـان بسيـار خـوش آمده است، همـان موفقيت بيشتـر در ميـزان فـروش و ارائـه آمـار بالاي صادراتي است. البتـه چنين برداشتي از سليقه مشتري فرش دستبـاف ايراني شايد تعميم ناشيـانه اي باشـد از مبـاحثي کـه در محـافل اقتصـادي پيرامـون اهميت دادن به خـواست و سلايق مشتريان براي بالا بردن ميزان تقاضا و درمقابل بالا رفتن ميزان عرضه، مطرح مي شود.
    تميـز دادن مفـاهيم شعـارهايي مانند؛ «مشتـري گرايي و مشتـري مداري»، «هميشـه حق با مشتريست» و «هميشه يک قدم جلوتر از مشتـري» همگي بيانگراين هستندکه آگاهي از سلايق متقاضيـان خريد و جلب آنهـا براي ادامه حيـات دربازار و سبقت گرفتن از هم کيشـان امري واجب و ضروريست. با اين توضيح مقدمـاتي که اولاً اين به معني دخيـل کردن بي واسطـه و مستقيـم سلايق مشتـريـان در محصـول يا خدمـات توليـدي نيست، چـه در غيـر اين صورت، تحقق شعــارهاي ذکـر شده به دليـل فراواني سلايق، با در نظرگرفتـن مـوجه بودن آنـها براي اغلب کـالاهـا و خدمـات اقتصـادي بعيـد بـه نظـر مي رسد. توليـد فرش دستبـاف متناسب با سليقه مشتري نيز از اين قاعده مستثني نيست، ثانيـاً مفـاهيـم شعـارهـاي ذکر شـده در مـورد هـر کـالا ممـکن اسـت در عمـل مفـهـوم ظـاهـري آن را نـداشتـه باشـد و ايـن بستـه بـه تعـريفي است کـه از سـليقـه مشتـري هـر کـالا و روش جـلب آن بـه طـور خـاص ارائـه مي شـود. از ايـن رو مي توان گفـت جـلب سـليقـه مشتـري از مـراحـل قبـل از تـوليـد به شمـار مي رود که بـا صـرف هزينه هاي تحقيقاتي بر روي سـلايق مشتـريان و تحليل نتـايج بدست آمده، سپس با اعمـال تغييراتي خلاقـانه آن هم در صورت امکان و زمانيـکه بـا ارزشهاي ذاتي و تعـريف شدۀ هر کالا يا خدمات منافـات نداشته باشد صورت مي گيـرد که لزوماً نتيجه عيناً هم رنگ و بوي سليقـه ابتـدايي مشتـري نيست، نه بـه صـورت خـام و بستـه بنـدي شـده طوريـکه بار آن صرفـاً بر دوش مشتري قرار داده شود (چيزي که در حال حاضر در پروسه توليد فرش دستباف ايراني متناسب با سليقه مشتري مشهود است).
    نبود تحليل دقيق و موشکافانه درباره چرائي امر فوق، يک رو فرض کردن سکه پرداختن به سليقه مشتري فرش دستباف، تعميم مفهوم«سليقه مشتري»به«سليقه مشتري فرش دستباف»و ارائه نکردن تعريفي واضح و روشن از آن،مأموريتي کردن مسئله فوق از سوي متولي دولتي فرش بدون در نظرگرفتن اثرات ناشي از آن مـانندکاهش اهميت کاستي هـاي ديگر و بار منفـي رواني آن بر تولـيد کنندگان و هـنرمندان اين عرصه و در نهايت نداشتن روش و راهـکاري مناسب و در شـأن فرش دستبــاف ايرانـي براي جلب سليقه مشـتريان مختلف آن از نکات نگران کننـده اي هستند که عبور سرسري از کنار آنها اثرات حسرت بار و جبران ناپذيري را در پي خواهد داشت. صرف تيتر کردن و پرداختن مأموريتي و عجـولانه به توليد فرش متنـاسب با سليقـه مشتـري آن هم با استفـاده از روش هاي سهل الوصول مانند سليقه يابي اينترنتي بدون بررسي دقيق و همه جانبه نشان دهنده چيزي جز تنبلي هاي مديريتي نيست.
    در اينجـا بايد به اين نکتـه بسيـار مهم اشـاره کرد که روي پنهـان و مستتـر سکه توليـد فـرش دستبـاف بر مبنـاي سليقـه مشتـري بـا توجـه به تعريف سليقـه مشتـري فـرش دستبـاف به صورت کلي و سليقـه مشتـري فرش دستبـاف ايراني به طور اخص و با در نظر گرفتن روشي که براي دخيل کردن آنها انتخاب ميشود ظاهر و نمايان خواهد شد. از اين رو بر آنيـم تا با بضاعت اندک خود به ارائه تعريفي خاص از سليقه مشتري فـرش دستبـاف، و همچنين بررسي اثرات جلـب آن با در نظر گرفتن روش انتخـابي پرداختـه و بنـا به ضـرورت در لابه لاي آن عنـاوين تحقيقـي ديگري را نيز فهـرست کنيـم.(با احترام به تعـاريف ديگري که از سوي صاحبنظران اين حيطه ارائه خواهد شد).
    قبل ازارائه تعريفي خاص ازسليقه مشتري فرش دستباف درباره ضـرورت تعريف گـذاري آن هميـن بس کـه کـالاي مورد بحث يعني فرش دستبـاف را بنا به دلايل زيـادي کـه به طــور ذاتي در آن وجود دارد مانند:هنري صنعتي بودن،دست باف بودن،اصـالت،پيشينـه عظيــم تاريخي،جنبـه هاي مختلف کـاربردي،ارزشهــاي بـالاي زيبـايي شنـاسي،ارزش اقتصادي و سرمايه اي و ... نمي توان با انـواع اقـلام مصـرفي مـوجـود در بـازار از قبيـل اتـومـبيـل، پوشاک و ... و حتي کـالاهـاي هـم کاربرد جديـد يکـجا قرار داد و نسخـه اي مشابه براي تعريف سليقه مشتـري و روش هـاي جلب آن پيچيد.
    در حـالت کلي مي تـوان فرض کرد که مشتريـان فرش دستبـاف مي بايست نسبت به ارزشهاي نهفته ومزاياي استفادۀ آن آگاهي داشته باشند وگرنـه سراغ آن نمي آمدند. پس در همين ابتـدا مسير سليقـه مشتـري فرش دستبـاف را بايد حول همين ارزشهـا و مزايـا تعريف پذير کرد. دربارۀ مزاياي فرش دستبـاف نسبت به ديگر اقلام و کف پوشها مطالب زيادي قابل طرح است که در اينجا بنا به ضرورت از آنها ياد خواهيم کرد. بنابراين مي توان گفت وقتي کسي فرش دستباف را براي استفاده انتخاب مي کند آن هـم در مقابل وجودکالاهاي مشابه هم کاربرد،شخصـا ًدست به اعمال سليقه خود زده است.
    جلب سلايق بيشتر و توفيق در اين مرحله با فعـاليت در حيطـه تبليغات، اطلاع رساني (مزاياي فرش دستباف نسبت به ديگر کفپوشها)، بازاريابي و بازارسـازي حاصل خواهد شد که تحليل آن مجال ديگري را مي طلبد.
    حال ممکن است طيفي از مشتريان فرش دستباف در مورد هر يک از مزايا يا ارزشهاي آن خواهان ايجاد تغييراتي با ارائـه نظر شخصي يا جمعي يا بدون نظري خـاص و صرفـاً تغييـر بر مبنـاي تلفيق با نمونه هـاي موجود و حتي تغييــرات کلي بي هيچ تشـابه اي باشنـد، که با کسب اجازه در اين نوشته از آنها با عنوان «سليقه تودرتو » يا فرعي ياد مي کنيـم. شنـاسـايي عـواملـي کـه بـاعث تحـريک مشتـري شـده و آنهـا را به سوي سليقـه تودرتو سوق مي دهنـد خود جـاي تحقيقـي مفصـل است کـه براي فتـح بـاب، تقسيـم بنـدي آنهـا به سه گـروه ؛عوامــل داخلي، خـارجـي و مشتـرک مي توانـد کـار گشــاباشد.
    در عوامـل داخلي مشتـري تحت تأثير محرک هايي از سمت خود قـرار مي گيرد و پيـرو آنها خواستار ايجـاد تغييـر(اعمال سليقه تودرتو) مي شود.بررسي و تحليـل اين عوامـل در صـورت بـروز، بـا انجـام تحقيقـات کـارشناسي مرتبـط با عـامل پيش آمـده مي توانـد ميزان توجه به آن را براي جلب کردنشـان مشخص نمـايد. از آنجائيکـه گستـرۀ وسيعي در حيطـه عوامـل داخلي(با محوريت شخص بينهـايت و با محوريت جمع قابل شمارش، از قبيل؛تغييرات درحالات روحي،رواني،اجتماعي اشخاص و جوامع و ...)جاي مي گيرد، ميزان دخيـل کردن اين دستـه از سلايق تودرتوي مشتريـان فرش دستباف بنا به مقدار اهميتي که هر يک از ارزشها براي خود توليد کننده دارد متغير است.
    ميـزان اهمـيت ارزشهـاي فــرش دستبـاف ايـرانـي بـراي خـود مـا ايـرانيـهـا نيـز ،عنـوان تحقيـقي اي مناسب به نظر مي رسد.
    در هرحال ميزان اعمال سليقه تودرتوي مشتري فرش دستباف ناشي ازعوامل داخلي بدون تجــزيه و تحليـل آن و صرفـا ًبراي جلـب سليقـه تـودرتـوي مشتـري بـه نفـع توليـد کننـدگان نخـواهد بـود چـرا که دراين دستـه احتمـال هـرچيزي را مي توان داد. از حـذف کامل يک ارزش گرفته تا جـايگزيني چيزهايي به عنوان ارزشهايي جديد. البته مي توان با انتخـاب روشهـاي هنرمنـدانه و آگاهـانه بخشي از سليقـه هـاي معقول اين دسته را هـم در حيطـه شخصي و هـم جـمعي بي هيـچ دغدغـه اي جـلب کـرد که اين خـود از ارزشهـاي مهـم فـرش دستبـاف است که لازمه آن انتخـاب روشي درست در پرداخـتن به آن، صـرف هزينـه و بکـارگيري نيروي انسـاني خلاق و آموزش ديده است. ازآنجائيکه ميزان سليقه هاي تودرتو در اين حالت از نظر تعـداد غيرکنترلي ست در صورت پرداختن مأمـوريتي و همه جانبـه به آن، به مـرور شاهـد نوعي آشفتگي و نوسـانـات شـديد در کيفيت فرش توليدي خواهيم بود.
    اما عوامل خارجي اي که منجر به بروز سليقه تودرتو از سوي مشتري فرش دستباف مي شود را بايد مرتبط با توليد کننده دانست. تقلب،کم کاريهاي هنري،مديريتي،نظارتي،بازاريابي،تبليغاتي،توزيعي و توليـدات تکراري ناثواب و ... از عوامل اين دسته به شمار مي آيند. از آنجائيکه مسبب اين بروز دادن سليقه تودرتو خود توليد کننده است مي بايست بي هيچ بهانه اي در صدد جلب آن برآمد. بي آنکه با حربه هاي واژه سازي گناه آن را به گردن مشتري انداخت و ناکاميهاي حاصل از آن را با عنوان تغيير در سليقه مشتري بر عهده نگرفت. دقت در روش انتخابي در جلب سليقه تودرتوي مشتري فرش دستباف نشأت گرفته از عوامل خارجي کاري به مراتب سخت تراست، چراکه حساسيت مشتريان در اينجا بيشتر است چون انتظارات معقولشان از سوي توليدکننده برآورده نشده است.
    از عواملي که مرتبط با هر دو عامل داخلي و خارجي ست با عنوان عوامل مشترک در بروز سليقه تودرتوي مشتري فرش دستباف مي توان ياد کرد. مانند؛ تغيير در معادلات سياسي حاکم برکشورها. جلب سليقه تودرتوي مشتري فرش دستباف در اين حالت منوط به بررسي دقيق نوسانات حادث شده است.
    بي شک فرش دستباف ايراني مشتـرياني خاص خود را هـم داراست،يعني خريداراني کـه به دنبـال فـرش ايـراني هستنـد، از اينـرو نتـايج بررسيهـاي بـروز سلايـق تـودرتـوي«مشتـريـان فـرش دستبـاف»(ناشـي از هر کـدام از سه عـامـل ذکـر شـده)، بـا نتـايج بررسيهاي بروز سلايق تودرتوي«مشتريان فرش دستباف ايراني»(ناشي از هر کدام از سه عامل ذکر شده) قطعـا ًمتفاوت خواهد بود. چراکه ميزان اهميت به ارزشهاي فرش ايـراني نزد گروه دوم بيشتر از گروه اول است. به عبـارت ديگر پسـوند «ايراني» زمـاني در انتهـاي « مشتـري فـرش دستبـاف » جـاي مي گيـرد کـه ارزشـهـاي فـرش ايــراني نـزد مشتـري نسبت به ارزشهـاي فرش ديگر توليـدکنندکان والاتر و قويتر است. پس درنظـر گرفتـن اين مقـولـه بـراي بحثهـاي مفصـل تـر در زمينـه سليقـه گـرايي و چـگونگي پرداختن به آن در مورد فرش دستباف ايراني کاملاً ضروري به نظر مي رسد.
    در هـر حـال بايد گفت قبل از پرداختن به مقولـه توليـد فـرش دستبـاف ايراني بر مبنـاي سلايق مختلف مشتري، ابتـدا مي بايست ارزشهـاي آن را کـاملاً شنـاخت. بـا داشتـن تعـاريفي شفـاف از هر کدام از اين ارزشها مي توان حريـم هر يک را براي نزديک شدن سليقه تودرتوي مشتري به آن مشخص کرد و براي جلب سلايقي که در داخل حريمها جاي مي گيرند از روشي معقول استفاده کرد.
    در انتخـاب روش براي جـلب برخي سلايق تودرتوي معقـول مشتري فرش از تکنولـوژي روز و خدمـات لحظـه اي بايد در جهت بالا بردن آگـاهي هاي لازم دربارۀ عـوامـل تحريک کننـدۀ مشتـري براي بروز دادن سليقـه تـودرتـو استفـاده کـرد، نه صرفــاً ابزاري کـه به وسيله آن قسمتي از کار را بر دوش مشتري انداخت و نظاره گر نتايج برنامه هاي نرم افزاري بود(سليقه يابي اينترنتي فرش ايراني).
    در پايان بايد اذعـان داشت کـه فـرش دستبـاف ايـراني را نـاآگاهانـه، در چنبـرۀ سـلايق تودرتوي مشتـريان قرار دادن و نقش سفـارش پذير حلقه به گوشي را که توانايي توليد فـرش بـا هـر سليقـه اي را دارد بازي کردن، اوقـات فـراغتي حسرت بـار در پي خواهـد داشت، چراکه کارهاي آسان را هر تازه واردي نيز انجـام خواهد داد.
    فرش دستبـاف ايراني که در بسيـاري از مـوارد سليقـه تودرتوي کارشناسان اين عرصه نيز مجال جولان ندارد.