در چهل کیلومتری شمال اراک دهستانی به نام ساروق وجود دارد که فرش های خوش بافت و رنگش از یکی دو قرن پیش تاکنون برای آن شهرت فراوانی را بوجود آورده است. ساروق نامی شناخته شدهدر بین مجموعه داران فرش و فروشنده های قالی در ایران و بازارهای خارجی است. فرش بازان جهان ساروق را به ویژه دست بافت های قدیمی آن را به گونه فرش های تبریز و کاشان و اصفهان تحسین می کنند. در این اقبال جهانی علاوه بر مشخصات عالی بافت و رنگ های پخته و اصیل که هموراه در فرش ساروق وجود داشته و با تقلب بافنده و یا سوداگر هیچ گاه این شهرت خوب خدشه دار نشده تبلیغ اولیه شرکت زیگلر وسایر همکاران خارجی عرضه نمودند عامل بسیار با ارزش و مهمی بوده است

بافنده ساروقی کار خود را تحت ضابطه های خاص و کنترل شده ای شروع کرده و همواره با رعایت آن معیارها توانسته است وضعیت فرش خود را در بازارهای متلاطم و پر رقابت جهانی حفظ نماید. خوش نامی ساروق آن چنان است که به فرش های درجه دوم و حتی نامرغوب تر از آن که تولیدهای محلات و مشگ آباد هستند نیز نام ساروق می نهند

یکی از مشخصات ویژه فرش ساروق به خصوص انواع قدیمی آن کیفیت جالب رنگ های آن است. رنگ هائی که بیشتر درمایه های مسی، بلوطی، قرمز، بژ و آبی به زمینه فرش منعکس می شوند.رنگ قرمز روناسی که به نام قرمز مسی ملایمی که به مرور زمان پخته و براق شده و به فرش حالت مخمل مانندی می دهد. به ویژه آن هائی که با پشم های مرغوب ولطیف بافته شده اند

فرش های ساروق بافت محکم و به نسبت ظریف دارند(حداکثر 5000 گره در دسیمتر مربع)، بافنده های محلی روش پودگذاری خاصی دارند به این گونه که بعد از هر ردیف گره دو نخ پود زنده و گاهی در فاصله بین 5 تا 10 ردیف گره، پود اضافی دیگری را نیز می گذارند. فرش های آن اغلب درسبک های شاخه شکسته و یا منحنی و به طور معمول با طرح های لچک و ترنج و دسته گل بافته می شوند. دراین ناحیه بافت فرش های مشابه با الگوی فرش های طرح اسلیمی اصفهان در کیفیتی نازل تر در زمینه قرمز روناسی با ترنج ظریف لوزی شکل به رنگ آبی کم رنگ نیز صورت می گیرد. از طرح ترنجدار ساروق نمونه های مشابهی در قم، قزوین، ساوه و گلپایگان نیز بافته می شود. بافنده های ساروق بیشتر حاشیه فرش های خود را با نقوش سماوری، خرچنگی با نقش های کلاسیک شاه عباسی تزئین می کنند.مزلقان
مزلقان نام دهکده ای در مغرب ساوه است که در آن فرش هائی با طرحی به طور کامل اختصاص یافته می شود به این کیفیت که لچک های طرح از متن قرمز و کف ساده فرش با نوار کنگره دار جدا می شوند. داخل لچک ها طرح از متن قرمز و کف ساده فرش با نوار کنگره دار جدا می شوند. داخل لچک ها و ترنج میانی بیشتر با دسته گل های مجرد پوشانیده شده اند. گاهی نیز متن ساده فرش با یک شبکه توری مانند که شامل گل های ستاره ای شکل است، مستور می شود. ترنج شش گوشه فرش نیز مانند لچک ها با خط های شکسته و کنگره دار محصور شده است

مشابه با این طرح فرش هائی توسط عشایر شاهسون و کاکابرو نیز بافته می شود. سجاده اندازه مطلوبی برای بافنده های مزلقانی است گو اینکه ذرع و نیم را نیز کم و بیش در میان بافته های آنان می توان یافت

طبقه بندي فرش ها

به علت تعدد مراكز فرش بافي در ايران و طرح هاي متنوع مورد عمل قالي بافان اين مناطق و تقليدي كه از طرح هاي اختصاصي يك منطقه در مناطق ديگر مي شود. گاهي شناخت دقيق محل بافت برخي از فرش ها تا حدودي مشكل مي گردد در اين مورد ضابطه هايي از قبيل نوع گره، نوع رنگ، جنس الياف، تعداد پود، ارتفاع پرز و برخي ديگر از جزئيات مشخصه هاي مهمي هستند كه ملاك عمل خبرگان قرار مي گيرند.

نقش قالي :

هنرمند طراح ايراني گاهي با ترسيم نقش هاي كنايه اي و نمادين مانند اواع اسليمي ها مقاصد خود را طرح هاي قالي منعكس نموده و جانوراني افسانه اي و حقيقي چون اژدها و فيل و مار را با اين شكل ها مجسم نموده و گاهي نيز بي هيچ گونه تمهيدي تصويرهاي واقعي موجودات زنده طبيعيت مانند شير و اسب و آهو و گورخر و پرنده هاي گوناگون را در صحنه هايي از طبيعت و شكارگاه و مجالس بزم وارد نموده و با اين تصاوير شاخه ها و درختاني مملو از شكوفه ها و گل ها و ميوه ها را در لابلاي استخوان بندي طرح كه همان تركه هاي اسليمي و ختائي ها و لچك ها و ترنج و حاشيه باشند با حركاتي استادانه و حساب شده به چرخش در آورده است.

مواد اوليه و مورد نياز قالي بافي

پشم:

پشمي كه براي بافت قالي انتخاب مي گردد بايد داراي خصوصياتويژه اي باشد. قطر پشم هاي مناسب براي قالي بافي در حدود سی تا چهل ميكرون است. از پشم معمولاً پرز و يا گوشت فرش بافته مي شود

كرك :

كرك يكي از مواد تشكيل دهنده قالي هاي ظريف و نسبتاً گران قيمت است. كرك در اصطلاح به پشم هاي نرمي كه روي بدن گوسفند و بز و شتر روئيده و به هنگام شانه كردن بدن اين حيوانات بين دندانه هاي شانه گير مي كنند گفته مي شود.

پنبه:
الياف پنبه اي در قالي بافي مورد مصرف زياد دارند به طوري كه تقريباً مي توان گفت كه تار و پود اكثر فرش هاي ايران از پنبه مي باشد.

الياف ابريشم يا از پيله كرم ابريشم بدست مي آيند و يا بصورت مصنوعي توليد مي شوند كه البته نوع مصنوعي آن براي بافت فرش چندان مناسب نيست.

شستشو

هنگامي كه الياف و پرزهاي فرش به يك ديگر چسبيده شده و پرزها حالت نرمي اوليه خود را از دست داده و يا آلودگي كلي پيدا كرد بايد آن را شستشو نمود. معمولاً هر دو تا سه سال يك بار بسته به محلي كه فرش در آن پهن شده و ميزان رفت و آمد برروي آن بايد آن را شستشو داد. هرگاه با تكان دادن گوشه اي از فرش ذرات گرد و خاك و الياف شكسته شده پشم از آن بيرون آمد مي توان گفت كه زمان شستشوي آن فرا رسيده است.

تاریخچه فرشبافی

با وجود آنكه در مورد اولين دست بافته هاي بشر اطلاعاتي كم و بيش كافي وجود دارد ولي درباره نخستین فرش هاي گره دار جهان و تاريخ و محل بافت آنها دانسته هاي ما اندك بوده و بيشتر در حدود حدس و فرضيه باقي مانده است.

در سال 1328 شمسي (1947ميلادي) پروفسور ردنكو قطعه فرش گره داري را كه در اصل به عنوان پوشش اسب به كار مي رفته است در قبرهاي مستور از يخ چادرنشينان صحراگرد در محلي به نام «پازيريك» واقع در هشتاد كيلومتري مرز مغولستان در ميان كوه هاي آلتائي كشف مي نمايد

تعميرات فرش

ممكن است تعيمرهاي جزئي فرش از قبيل شيرازه دوزي،‌ ريشه بافي و عمليات مربوط به صاف كردن كناره هاي فرش را در صورت داشتن سليقه و تجربه و حوصله در منزل انجام داد ولي رفوگري و رفع چروكيدگي فرش به هر كيفيت و مقدار، كاري است كه تنها از عهده رفوگرهاي متخصص بر مي آيد. اين است كه توصيه مي شود به هنگامي كه فرش هاي شما نياز به تعميرا ت كلي و رفو دارند آن ها را به مؤسسات و افراد با تجربه در اين كار بساپريد به خصوص اگر آن ها، فرش هاي ابريشمي و عتيقه باشند.

چند توصيه مهم در نگهداري فرش

فرش دست بافت كالاي باارزشي است كه در صورتي كه به خوبي نگه داري شود و در موارد آن مواظبت لازم معمول شود سال هاي دراز همچنان سالم وشكوهمند و زيبا باقي خواهد ماند. استفاده به جا و مناسب از فرش از نحوه هاي مواظبتي است كه از آن مي شد به عنوان مثال اگر فرش ظريف و قيمتي و زمينه روشني را در محل رفت و آمد دائمي،‌ در كنار شومينه و يا در آشپزخانه پهن نگردد

حالا دیگر کمتر کسی است که قصه فرش دستباف ایرانی را نشنیده باشد؛
    قصه دستهای پینه بسته ای که نخ چند سانتی خامه قالی را در میان تارهای محکم و بلند دار گره می زند
    تا گره ای از زندگی خویش باز کند. 

به گزارش خبرنگار مهر در اراک، حالا دیگر قالی هم مثل بافندگانش قصه پرغصه ای دارد ... حالا فرش ایرانی تنها گل بوته و گل و مرغ، درخت و آهو و نقش های اسلیمی نیست .... و به قصه ای پرغصه تبدیل شده است قصه ای غم انگیز که حاصل غفلت، غفلت و بی برنامگی ای که از دست دادن فرصت ها را به همراه داشت.
    
    آن طور که پیداست و تحقیقات می گوید فرش ایرانی حاصل اندیشه و دستهای توانمندی است که تار و پود را وسیله ای ساخت برای سرودن شعری به قدمت دو هزار و 500 سال، از فرش پازلیک تا فرش های امروزی.
    
    هنر با ملت ایران همزاد است اما تفاوت هنر فرش بافی با سایر هنرها در اقتصادی بودن آن است فرش ایرانی آمیزه ای از هنر و اقتصاد است و باید از ما فرزندان امروزین ایران زمین پرسید آیا میراث داران خوبی برای این هنر گرانسنگ بوده ایم. 

    

ادامه مطلب...